Tiềm năng dược liệu lớn nhưng khai thác chưa tương xứng
Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú tại khu vực châu Á. Theo các nghiên cứu của ngành dược liệu, nước ta ghi nhận hơn 5.000 loài cây và nấm có thể sử dụng làm thuốc, trong đó nhiều loài có giá trị dược học và kinh tế cao.
Các khảo sát của Viện Dược liệu cũng cho thấy tri thức dân gian của cộng đồng các dân tộc Việt Nam đã ghi nhận hơn 5.100 loài thực vật có giá trị làm thuốc, phân bố rộng khắp các vùng sinh thái khác nhau của đất nước.
 |
| Ảnh minh hoạ. Nguồn: TNO |
Theo các chuyên gia của Viện Dược liệu (Bộ Y tế), nguồn tài nguyên cây thuốc của Việt Nam không chỉ phong phú về số lượng mà còn đa dạng về hoạt chất sinh học, tạo tiền đề quan trọng để phát triển ngành dược liệu và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên.
Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cũng cho thấy phần lớn dược liệu của Việt Nam vẫn được khai thác ở quy mô nhỏ lẻ, thiếu liên kết chuỗi và giá trị gia tăng còn hạn chế. Điều này khiến tiềm năng của nguồn tài nguyên cây thuốc chưa được khai thác tương xứng.
Một nghịch lý được các chuyên gia trong ngành dược liệu nhiều lần nhắc tới là dù có nguồn cây thuốc phong phú, Việt Nam vẫn phụ thuộc khá lớn vào dược liệu nhập khẩu.
Theo nhiều báo cáo của ngành dược, khoảng 70–80% dược liệu sử dụng trong nước hiện nay phải nhập khẩu, chủ yếu từ Trung Quốc và một số quốc gia trong khu vực.
Trong khi đó, nhu cầu sử dụng dược liệu cho sản xuất thuốc cổ truyền, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng.
Theo bà Phan Thúy Hiền, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu (Bộ Y tế), nhu cầu dược liệu của Việt Nam mỗi năm ước tính lên tới 60.000-80.000 tấn, nhưng diện tích trồng dược liệu trong nước chưa đáp ứng đủ nhu cầu sản xuất. Điều này khiến doanh nghiệp phải tìm đến nguồn nguyên liệu nhập khẩu với giá thành thấp hơn.
Việc phụ thuộc vào dược liệu nhập khẩu không chỉ ảnh hưởng đến tính chủ động của ngành y học cổ truyền mà còn đặt ra nhiều rủi ro về chất lượng. Trong thực tế, việc kiểm soát chất lượng dược liệu nhập khẩu không phải lúc nào cũng dễ dàng, đặc biệt khi nguồn nguyên liệu được thu gom từ nhiều vùng khác nhau.
Ở góc độ toàn cầu, nhu cầu đối với các sản phẩm thảo dược đang tăng nhanh. Theo các báo cáo thị trường quốc tế, quy mô thị trường thảo dược toàn cầu năm 2023 ước đạt hơn 200 tỷ USD và dự báo có thể vượt 400 tỷ USD vào năm 2030, nhờ xu hướng sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên trong chăm sóc sức khỏe.
Xu hướng này mở ra cơ hội lớn cho các quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, trong đó có Việt Nam.
 |
| Ảnh minh hoạ |
Xây dựng vùng dược liệu sạch – hướng đi chiến lược
Nhận thức rõ tiềm năng và thách thức của ngành dược liệu, trong những năm gần đây nhiều địa phương đã bắt đầu phát triển các vùng trồng dược liệu tập trung gắn với chế biến và thương mại.
Một trong những mô hình tiêu biểu là vùng trồng sâm Ngọc Linh tại Quảng Nam và Kon Tum. Loài sâm này được đánh giá là một trong những dược liệu quý của Việt Nam, có giá trị kinh tế cao và được định hướng phát triển thành sản phẩm quốc gia.
Bên cạnh đó, atiso Lào Cai cũng là một ví dụ điển hình về phát triển dược liệu gắn với kinh tế địa phương. Nhờ điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp, vùng Sa Pa và các khu vực lân cận đã hình thành vùng trồng atiso quy mô lớn phục vụ sản xuất dược phẩm và thực phẩm chức năng.
Tại khu vực trung du và miền núi phía Bắc, quế Yên Bái cũng đang trở thành một trong những vùng nguyên liệu quan trọng cho ngành dược liệu và chế biến tinh dầu.
Theo các chuyên gia của Viện Dược liệu, việc xây dựng các vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO (Thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu) là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng nguyên liệu và phát triển chuỗi giá trị dược liệu bền vững.
Khi nguồn dược liệu được kiểm soát từ khâu trồng trọt đến chế biến, các sản phẩm thuốc cổ truyền và thảo dược Việt Nam sẽ có điều kiện tốt hơn để tham gia thị trường quốc tế.
Trong nền y học cổ truyền, mỗi vị thuốc đều gắn với tri thức và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ. Vì vậy, đảm bảo chất lượng dược liệu không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là điều kiện sống còn đối với uy tín của Nam y.
Khi nguồn dược liệu được phát triển theo hướng sạch, bền vững và có truy xuất nguồn gốc rõ ràng, y học cổ truyền Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn để phát huy giá trị trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng, đồng thời mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào thị trường thảo dược toàn cầu.
